МОНГОЛЫН ШҮҮХИЙН ШҮҮГЧ,

АЖИЛТНУУДЫН ШУДАРГА ЁСНЫ ТУНХАГ

НЭГ ЭРХЭМ ЗОРИЛГО

Шударга ёсны хэмжүүр байх

ХОЁР ЗОРИЛГО

Хууль дээдлэх, Шударга ёсыг хүртээмжтэй болгох

ГУРВАН ЗОРИЛТ

Хэргийг шударгаар хянан шийдвэрлэх

Шүүн таслах ажиллагааг үр нөлөөтэй зохион байгуулах

Олон нийтийн итгэл, найдварыг хадгалах

ДӨРВӨН ЧИГЛЭЛ

Хүний эрх, эрх чөлөөг гэмт халдлагаас хамгаалах

Иргэд байгууллагын зөрчигдсөн эрхийг сэргээх

Албан тушаалтны дур зоргоос иргэн, байгууллагын эрх ашгийг хамгаалах

Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах

ТАВАН ҮНЭЛЭМЖ

Үнэнч шударга, төв шулуун байдал

Хөдөлмөрч, чадварлаг, бүтээмжтэй байдал

Мэдрэмжтэй, шуурхай байдал

Төлөв даруу, тэвчээртэй, зоримог байдал

Хариуцлагатай байдал

ЗУРГААН ЗАРЧИМ

Бусдын нөлөөнд автахгүй, гагцхүү хуульд захирагдаж хууль ёсны, үндэслэлтэй шийдвэр гаргах

Монгол Улсын Үндсэн хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан бусад хууль,

Монгол улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээг хамгаалан биелүүлэх

Зөвийг эрхэмлэн дээдэлж, өргөсөн тангарагтаа үнэнч, авилга, ашиг сонирхолын зөрчлөөс ангид байна.

Айлгахгүй, алагчлахгүй, найр тавихгүй, сөрөг сэтгэлээр хандахгүй байх

Зан байдал, үйл ажиллагаа бүр нь шүүхийн шударга байдалд итгэх олон нийтийн итгэлийг бататган бэхжүүлэхэд чиглэх

Мэргэжилдээ хүндэтгэлтэй хандан, санаачилгатай байж, мэргэшлийн өндөр түвшинд үйл ажиллагаа явуулахын тулд мэдлэг, ур чадвараа байнга дээшлүүлэн, зохисгүй байдал гаргахгүй, өөртөө болон бусдад зарчимч байдлаар хандаж, шударга бус байдалтай үл эвлэрэх

С.Цэдэнноров агсны мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан

зохион явуулñàí эрдэм шинжилгээний

илтгэлийн уралдааны 2-р байрын шагналт илтгэл

ШҮҮГЧ БАЙХЫН МӨН ЧАНАР

2012.01.17

Оршил

Ф.Куперийн “Сүүлчийн могикан” зохиолд эсрэг талын гол дүр Магуа хэмээх гурон[1] эр делавар аймагт зочлон ирдэг хэсэг гарна. Олзных нь хэдэн хүн делаварчуудын дунд хоргодож байгаа тул өөрийнхөө юмыг авъя гэсэн түүний хүсэлтийг хэрхэхийг шийдэх ёстой хүн нь Таменунд гэх нэртэй, хүн төрөлхтний тун цөөхөн нь хүрдэг насанд хүрсэн бололтой, тансаг сайхан хувцасласан, цэцэн мэргэн бөгөөд шударгаараа өөрийнхөө төдийгүй хөрш зэргэлдээ олон овог аймагт алдаршсан өвгөн байх бөгөөд зохиолч “ард түмэн тэр хүндтэй өвгөнийг угтан авсан хайр хүндэтгэлээс илүү хайр хүндэтгэл гэж ер баймааргүй бололтой” хэмээн бичжээ. 

Өвгөн олзлогдогсдын болон Магуагийн үгийг сонссоны эцэст өөрсдийн эр зориг, хүч чадал, заль мэхээр оргон зугтаж ирсэн хүмүүст эрх чөлөө олгож, Магуа өөрөө авчирч делаварчуудын дунд орхисон гэх шалтгаанаар олзлогдогсдын дотроос Кора хэмээх цагаан арьст үзэсгэлэнт бүсгүйг заналт дайсных нь гарт  өгч явуулах бөгөөд энэ шийдвэрээ Манито бурхны шударга хууль хэмээн тайлбарлана. Делаварчууд хэдийгээр бүсгүйг өрөвдөн хайрлах боловч өвгөний үгийг хэн ч үл эсэргүүцнэ. Делаварчууд Манито бурхан гээчийг сүрхий шүтдэг бөгөөд түүний тааллыг хамгийн сайн мэддэгээр нь  аливаа хэргийг шүүх эрхийг Таменундад  олгосон бололтой.

Олон хүмүүс тодорхой нэг асуудлыг хөндөж санал бодлоо уралдуулж, шүүн хэлэлцэхийг  баруунд “debate” гэх бөгөөд энэ нь  манайд “хэлэлцүүлэг” гэх үгтэй утга дүйдэг. Ийм хэлэлцүүлэг заримдаа тухайн нийгмийн “масс”-ыг хамарсан шинжтэй явагдах нь ч бий.  Монгол улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж   шүүх эрх мэдлийн хүрээнд өөрчлөлт, шинэчлэлт хийх асуудлыг хөндөж, улмаар энэ нь одоо нийгмийн “масс”-ыг хамарсан хэлэлцүүлэг болон өрнөж байна. Энэ өөрчлөлт шинэчлэлтийн сэдвийн хүрээнд нийтээрээ шүүх эрх мэдлийн амин сүнс болох шүүгчийн дүрийн эрэлд мордов. Бидний нийгмийн Таменунд гэж хэн бэ?

Ажиглаад байвал “шударга шүүгч”-ийн дүр хамгийн их эрэлттэй байх. Энэ дүрийг идэвхтэй дэмжигчдийнхээр бол шүүхэд авилга, хээл хахууль, албан тушаал ашиглал газар авсан бөгөөд үүнийгээ янз бүрийн судалгааны байгууллагуудын хийсэн санал асуулга, судалгааны дүнгээр нотолно. Уулын мод урттай богинотой гэж үг байдаг. Монгол улсын 400 гаран шүүгчийг нэг хэмжээтэй дүрсээр тодорхойлох аргагүй л дээ.

Тухайн албан тушаалтны хууль ёсоор, илээр олж буй орлогын хэмжээг  хэрэглээтэй нь харьцуулсны үндсэн дээр гаргаж буй дүгнэлт бол түүнийг авилгад өртсөн эсэх талаар нилээд үнэмшил төрүүлэхүйц дүгнэлт мэт санагддаг. Авлигын эсрэг хуулийн дагуу албан тушаалтнуудын гаргаж буй хөрөнгө орлогын мэдүүлэг иймэрхүү л утга санаатай. Энэ өнцгөөс энгийн баримт авч үзье. Энэ илтгэлийг бичигч миний ажилладаг шүүхэд 20 шүүгч ажилладаг бөгөөд зөвхөн 2010 онд ХААН банкнаас  16 шүүгч,  36 удаа[2] цалингийн зээл авчээ.  Үүнээс гадна орон сууцны зээлтэй, өөр банканд зээлтэй шүүгч нар нилээд бий. Ингэхээр шүүгчийн ганц орлого нь цалин, түүнийгээ урьдчилан зээлж хэрэгцээгээ хангах замаар явдаг, товчхондоо бол шударга хөдөлмөрийнхөө үр шим цалин хөлсөөрөө амьдардаг гээд хэлчихэд нэг их хадуурсан хэрэг болохгүй.

Ингэж бичиж байгаад цалингаа нэмүүлэх гэсэн юм биш, зүгээр л  Монголд “шударга шүүгч” тийм ч ховордсон зүйл биш, түүнийг олж болно гэх гээд байгаа юм, Монголын шүүгч нарт Таменундын адил тухайн нийгэмдээ хүлээн зөвшөөрөгдөхөд өөр зүйл саад болж байна гэх гээд байгаа юм. Чухам үүнийг нээж олоход илтгэлийн зорилго оршино.

1.Шүүгч ба хууль

Делаварчууд өөрсдийн зан үйлээ Манито бурхны таалалд нийцүүлэхийг хичээдэг, ийм байх ёстой гэж боддог, алив хэрэг Манитогийн таалалд нийцсэн эсэхийг хамгийн сайн хэлж чадах хүнийг Таменунд мөн гэж итгэдэг, Таменунд тэр итгэлийг гээдэггүй учраас ард түмэндээ хүндлэгддэг.  Тэгвэл бидний нийгэм Манито бурхны тааллаар бус,  хуулийн тааллаар амьдрахыг хүсэж байна.

Шинжлэх ухаан, техник, технологийн дэвшил өнөөгийн хүн төрөлхтний оюун санаанд асар том өөрчлөлтийг авчирсан. Соёлт хүн төрөлхтөн   алив зүйлд мухар сүсэг бишрэлээр итгэхээ больсон, хэнийг ч болов сохроор дагаж амьдрахаа больсон, алив үзэгдлийн учир шалтгааныг хайдаг болсон, ямар ч төгс бүтээлийг шүүмжилдэг болсон.  Ийм оюун санаатай хүмүүсээс бүрдсэн нийгэмд заргалдагч талуудын маргааныг шүүх хуулийн дагуу шийдсэн гэдэгт тэд итгэсэн цагт л шүүх нийгэмдээ хүлээн зөвшөөрөгдөнө, шүүгч олон түмний хүндэтгэлийг зүй ёсоор хүлээх нигууртай буй заа.

Хуулийг бусдад ойлгуулах гэж буй этгээд өөрөө түүнийгээ ойлгосон байх шаардлагатай нь дамжиггүй. Хуулийг ойлгох чадвар бол хуульчийн чанар чансааг хэмжих жинхэнэ шалгуур нь юм шүү дээ. Манайд хуульч гэсэн дипломтой, гэрчилгээтэй хүмүүс маш олон ч хуулийг ойлгодог нь хуруу дарам. Жишээ нь  хоёр этгээд орон сууц худалдах, худалдан авах гэрээ байгуулсан боловч хожим худалдагч тал нь гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж тогтоолгохоор шүүхэд нэхэмжлэл гаргажээ. Нэхэмжлэгчийг өмгөөлж буй хуульчийнхаар бол хариуцагч тал хуурамч гэрээ байгуулан, орон сууцыг авсан нь Үндсэн хуульд заасан иргэний орон байрны халдашгүй байдлыг зөрчсөн ажээ.[3]  Тэр хуульч иргэний орон байрны халдашгүй байдал гэдэгт юуг ойлгож байгаа юм бол доо. Уул нь орон байрны халдашгүй байдлыг зөрчих гэдэгт хувь хүний гэрт эзнийх нь зөвшөөрөлгүй, эзэнд нь ашиг тустай биш санаагаар нэвтрэн орох, орон байранд дур мэдэн   үзлэг, нэгжлэг хийх явдлыг хэлдэг. Дэлхийн хаана ч ингэж ойлгодог. Гэтэл тэр хариуцагч гэрт нь нууцаар, эсхүл дайран орох гээгүй, үзлэг нэгжлэг хийх гээгүй. Хуульч маань Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 13-т “Иргэний хувийн ба гэр бүл, захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгүй байдлыг хуулиар хамгаална” гэсэн заалт байдгийг мэддэг төдийгүй хаана ч цээжээр хэлж чаддаг, гэвч ойлгодоггүй бололтой.

Улсын Дээд Шүүхээс эрхлэн гаргадаг албан ёсны сэтгүүлд Улсын Дээд Шүүхийн иргэний хэргийн танхим, Шүүхийн судалгааны төвөөс бэлтгэсэн “Улсын Дээд Шүүхийн хяналтын шатны иргэний хэргийн шүүх хуралдаанаар 2011 оны эхний хагас жилд хянагдсан иргэний хэргийн шийдвэр, магадлал өөрчлөгдсөн, хүчингүй болсон шалтгааныг судалсан тухай тойм” нийтлэгджээ.[4] Уг тоймд дурдсанаар Улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны иргэний хэргийн шүүх хуралдаанаар 2011 оны эхний хагас жилд аймаг, нийслэл, сум болон сум дундын, дүүргийн шүүхийн шийдвэр, магадлалтай нийт 454 хэрэг хянан хэлэлцэгдсэнээс 42.7 % буюу 194 хэргийн шийдвэр, магадлалыг хэвээр үлдээж, үлдэх 57.3 %-д нь шийдвэр, магадлал  ямар нэг байдлаар өөрчлөгдөж, хүчингүй болсон байх бөгөөд шалтгааныг нь шүүх нэг бол өөрсдийнхөө үйл ажиллагааг журамласан хуулийг зөрчсөн  эсвэл хэрэг, маргаанд хамаарах хуулийг буруу хэрэглэсэн гэх хоёр  ойлголтоор авч үзжээ.  Үүнээс үзвэл хуулийг ойлгодоггүй явдал шүүгч нарт мөн адил хамааралтай болж таарна.

Хуулийн зүйл заалтыг унших, цээжээр хэлэх, түүнийгээ хуулан бичих явдал бол тийм ч чухал биш. Энэ бол дунд сургуулийн сурагчийн эсхүл 7-р хорооны Дондог өвгөний хийдэг ажил. Харин хуулийг ойлгож, түүнийгээ бусдад ойлгуулна гэдэг шүүгч нарын өмнө тавигдах  жинхэнэ Мянганы сорилт.   Хүнийг гэмт хэрэгт тодорхой хугацааны дотор л шийтгэж болно гэдгийг ойлгохгүй мөн ч их будилсан даа. Хожим Дээд шүүхээс тайлбар гарч байж нэг мөр болов шив. Үр дагаварт нь хэдэн хүн ял шийтгүүлж сэтгэл санаа, бие цогцосоор хохирсон бол.    

2. Хуулийг хэрхэн ойлгох вэ?

Юуны өмнө хууль яагаад ийм байгаагийн учрыг эрж хайх хэрэгтэй.   Энэ асуултыг тавихгүйгээр хуулийг ойлгоно гэдэг  амаргүй. Манай зарим шүүгчид  Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 263.1, 263.2 дахь хэсгийн “Улсын яллагч яллах дүгнэлт сонсгосны дараа шүүх хуралдаан даргалагч нь шүүгдэгч хэргийн талаар мэдүүлэг өгөх эсэхийг асууж зөвшөөрвөл түүний мэдүүлгийг авна. Шүүгдэгч мэдүүлэг өгсний дараа түүнд эхэлж улсын яллагч, дараа нь өмгөөлөгч асуулт тавих ба шүүгч байцаалтын аль ч үед, иргэдийн төлөөлөгч, талууд, оролцогч шүүх хуралдаан даргалагчийн зөвшөөрөлтэйгээр шүүгдэгчид асуулт тавьж болно” гэсэн заалтыг хэрэгжүүлэхдээ нэгэн хачирхалтай практик бий болгожээ.  Шүүгдэгчээс мэдүүлэг өгөхийг даргалагч асуухад  ихэнхдээ л  мэдүүлэг өгөхийг зөвшөөрдөг бөгөөд энэ тохиолдолд ямар ч асуудалгүй, бүх зүйл хуулийн дагуу дэс дарааллаар явагдана. Гэтэл өнөөх гайхалууд   чинь сүүлийн  үед мэдүүлэг өгөхөөс татгалзаж байна гэх нь олонтаа үзэгдэх болжээ. Тэгэнгүүт даргалагч “шүүгдэгч мэдүүлэг өгөхөөс татгалзаж байна. Хэргийнхээ талаар өөрөө эхэлж ярихаас татгалзлаа. Тэгвэл улсын яллагч асуултаа тавьж болно” гэх нь тэр. Ингээд ээлж дараалан хүн бүр асуултаа тавьж хариулт авна. Энэ зөв практик уу?

 Даргалагч шүүгдэж буй этгээдээс яагаад мэдүүлэг өгөх эсэхийг нь асууж байна вэ?  гэдэг асуултыг хуульчид өөрсдөө тавиад үзээч. Хариулт нь тун энгийн.

Яагаад гэвэл шүүгдэгч өөрийгөө буруутгасан мэдүүлэг гаргахгүй байх эрхтэй. Учир нь түүний  хэлсэн үг  өөрийг нь  буруутгахад ашиглагдаж болно.   Даргалагч түүний  энэ эрхийг нь хангах ёстой юм. Тэгэхлээр мэдүүлэг өгөхөөс татгалзаж байна гэдэг нь хэргийн талаар үг хэлэхээс татгалзлаа гэсэн үг л дээ. Иймээс улсын яллагчийн асуусан асуултад ч хариулахгүй байх эрхтэй юм.  Ер нь манайд “мэдүүлэг гаргахаас татгалзах эрхтэй” гэсэн  энэ зарчим нь  анх бий болгосон бичиг баримтууд дээрээ “right to remain silent ” буюу махчилан орчуулбал “дуугарахгүй байх эрх” гэсэн нэр томъёогоор бичигдсэн байдаг юм билээ.

            Хуулийг учир шалтгаанаар нь тайлбарлах тухай санаа миний шинээр бодож олсон зүйл биш л дээ. Францын хуульч Ш.Л.Монтескье дэлхийн улс үндэстнүүдийн хуулийг  судлаад, хууль бол  ард түмний түүх, улс төрийн засаглалын мөн чанар, шашин, амьдралын хэв маяг, зан заншил, цаг уур, газар нутгийнх нь хэмжээ дамжаа зэрэгтэй зайлшгүй харилцан шүтэлцээтэй байдгийг ажиглан, хууль бүрэлдэх шалтгааны талаар тайлбарласан “Хуулийн амин сүнс”[5] хэмээх бүтээлийг 1748 онд хэвлүүлсэн нь  өнөөг хүртэл хуульч болохоор суралцаж буй оюутнуудын заавал уншвал зохих номын жагсаалтын нэгдүгээрт бичигдсээр буй.

            Хуулийг ойлгох, түүний жинхэнэ мөн чанарыг нь таньж мэдэхийн тулд ямар хууль байгааг мэдэхээс илүүтэй, хууль ямар байх ёстойг ойлгосон байх шаардлагатай.  Үүнийг нотлохын тулд бид хууль гэдэг үгийг ойлгодог уламжлалт хандлагаасаа арай өөр өнцгөөс авч үзэх хэрэгтэй болно.

“Хууль” гэхлээр бид хууль тогтоогч гэх сүржин нэртэй боловч дийлэнх хэсэг нь  хуулийн талаар  таг харанхуй хүмүүсээс гаргасан, үг үсэг нь өдөр бүр өөрчлөгдөж байдаг бичвэрийг ойлгосоор ирсэн.   Энэ ч хууль мөн л дөө. Гэхдээ ийм хуулиуд заримдаа   хүний жам ёсны эрх, эрх чөлөө,  шударга ёс, хүн төрөлхтний нийтлэг ёс суртахууны эсрэг чиглэсэн, зөвхөн хууль тогтоогч эсхүл тэдний ивээлд байдаг цөөн хэсгийн ашиг сонирхлыг хамгаалсан байх нь бий. Хууль заримдаа хэрхэн  албан ёсны тонуул дээрэм хийх хэрэгсэл болдог тухай, чухам тийм болсон үед хууль тогтоогч болох гэж хүмүүс хэрхэн тэмүүлдэг тухай, хууль өөрийнхөө зорилгоос гажвал эрх чөлөөг боомилох хэрэгсэл болдог тухай  150 орчим жилийн тэртээ  Ф.Бастиа  бичиж байжээ.[6] Ийм хуулийг бид сохроор дагах ёсгүй, харин ч шүүмжлэлтэй хандаж чаддаг байх ёстой мэт. Учир нь хуулийг мэддэг хүн гэдэг бол түүнийг үгчлэн цээжлэхээс илүүтэйгээр хуулийн утга санаа, цаад логик, уг хууль жам ёсны хуультайгаа нийцэж байгаа эсэхийг таних чадвартай хүнийг хэлнэ.

Саяхан Улсын Дээд Шүүхээс МАХН гэсэн товчлол бүхий нэртэй намыг албан ёсоор бүртгэснээс болоод УИХ-ын хэсэг гишүүд зурагтаар Дээд шүүхийг баахан гөвлөө. Аргагүй дээ, хууль нь  зөвхөн тэдний төлөө л гарсан, үйлчилж байх ёстой юм чинь.   Уул нь  нөгөө өнцгөөс харвал ухна ишиг ч ойлгохоор юм л даа. Ямар Майкрософт, Кока-Кола гэх  нэрийг өмчилж байгаа биш дээ.

 Ингэхлээр “хууль” гэж хууль тогтоогчоос гаргасан бичмэл актыг хэлнэ гэвэл дэндүү хязгаарлагдмал ойлголт болно. Тиймээс хууль бол хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, ёс суртахуун, хуульт ёс, хуулийн өмнөх тэгш байдал болой. Үүнийг л ойлгоогүй бол ямар ч “шударга шүүгч” хэрэггүй.  Хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацааг ойлгоогүй, эсхүл өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг гаргахаас татгалзах эрхийг ойлгоогүй шүүгчийн хувьд ямар нэг шударга бус, хорон муу санаа байхгүй л дээ. Гэхдээ л хуулийг ойлгоогүйгээсээ болоод  хууль ёсыг уландаа гишгичихлээ, хүний эрхэд халдчихлаа. Муу үр дагавар нь шударга бус, хорон муу санаатныхаас их ч байж болно. Хэдэн жилийн өмнө бүх шатны шүүхийн ерөнхий шүүгч нарын цугларалт дээр С.Батдэлгэр шүүгч “хууль мэдэхгүй шүүгч, хутга барьсан дайсантай адил” гэсэн үг хэлжээ. Шударга сайхан санаагаар үйлдсэн  байлаа ч хуулийг ойлгоогүй буруу хэрэглэсэн бол шударга бус, хорон санаа гаргаснаас ч дутахгүй үр дагавартай гэсэн утга санаа харагдаж байна. “Юу ч ойлгодоггүй мөртлөө сайхан санаа агуулсан гал цогтой хүмүүсийн цаана л эрх чөлөөнд учрах хамгийн том аюул нуугдаж байдаг” гэсэн шүүгч Луис Брэндисийн үгтэй ижил юм уу даа.

3. Санал, дүгнэлт

Одоо хуулийн тухай, тодруулбал хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, ёс суртахуун, хуульт ёсны тухай  шүүхийн шийдвэрт бичих, хэрэг маргааныг сонирхогч нарт тайлбарлах ажил үлдэж байна.

1869 онд Нью Хампширын Дээд шүүх тухайн үедээ технологийн дэвшилд тооцогдож байсан телеграфаар дамжуулан хийсэн гэрээг хүчинтэй эсэх талаар гарсан маргааныг шийдвэрлэх шаардлагатай болжээ. Шүүх гэрээг хүчинтэй гэж үзэхдээ “Операторч гэрээний санал эсхүл хүлээн зөвшөөрсөн мэдэгдлийг ердийн үзэгний гэрт залгасан 1 инч урттай ган хошуугаар бичих болон түүний үзэг нь мянган метр зэс утас байх хоёрт ямар ч ялгаа алга. Хоёуланд нь   үзгэн дээр тавьсан хуруугаар л хүсэл зориг илэрч байна. Уламжлалт бэх гэх шингэнийг ашиглаж байгаа эхний тохиолдолтой  яг адилхан үүрэгтэйгээр, цахилгаан гэх илүү үл үзэгдэх шингэнийг хэрэглэж буй нөгөө тохиолдол ямар ч ялгаагүй юм” хэмээн тайлбарласан байдаг. [7] 2010 онд Монгол Улсын Дээд Шүүх хэлцлийн  талаарх Иргэний хуулийн зарим зүйл, заалтыг тайлбарлажээ.[8]  Уг тайлбарт “техникийн хэрэгслээр шууд буулгасан гэж дүрс, зураг, электрон, цахилгаан болон цахим хэлбэрээр тухайн этгээдийн нэр болон тэмдэглэгээг байгаа байдлаар нь хувилан гаргахыг хэлэхээс гадна технологийн шинэ ололтыг ашиглан гарын үсэг, тэмдэглэгээг тусгай пин код, нууц үг хэрэглэх зэргээр гаргахыг хамааруулж болно” гэжээ.

Дээрх хоёр тайлбарт үндсэндээ хуулийн нэг ойлголтыг адил тайлбарласан байна. Гэхдээ арга зүйн маш том ялгаа байна. Хоёр дахь нь хүний оюун санаанд шууд тулгаж байгаа бол эхнийх нь хүний оюун ухаанд итгүүлж байна.  Миний бодлоор энэ бол манай шүүхүүдэд буй нийтлэг асуудал.

 Шүүхийн шийдвэрүүдэд “…хуулийн тийм заалтыг зөрчжээ, хуулийн төд дүгээр зүйлд зааснаар” гэх мэт үгс маш их байдаг. Гагцхүү тэрхүү хуулийн утга санаа, учир шалтгаан, хууль ямар байх ёстой, яагаад шүүх түүнийг чухалчлан үзэх учиртай талаар ганц ч үг байдаггүй. Өөрөөр хэлбэл манай шүүхүүд хуулийг тайлбарлан хэрэглэдэггүй, зүгээр л баримталдаг, иш татдаг, хуулж бичдэг, удирдамж болгодог.   Чухам ийм л учраас шүүх хуулийг жинхэнэ ёсоор нь хэрэглэсэн гэдэгт  хүмүүс итгэдэггүй. Итгэдэггүй болохоор зөвшөөрнө гэвэл ёстой хол хэвтэнэ. Нэг заргалдвал  заавал Улсын Дээд Шүүхийн эцсийн шат хүртэл явна. Эцсийн шийдвэр гарлаа ч гомдол нь үл тасрана.

Хуулийг тайлбарлах гэхээр зөвхөн Дээд шүүхэд хамаатуулан ойлгох гээд байдаг. Гэтэл хуульч хүний насан туршдаа хийдэг ганц ажил нь хуулийг амьдралд болсон үйл явдалтай тааруулах явдал юм.  Хуулийг тайлбарлахгүйгээр үүнийг хийх боломжтой гэж үү. Тэгэхлээр хуульч, тэр тусмаа шүүгч тухайн шийдвэрлэх гэж буй хэрэг маргаанд хуулийг тайлбарлан хэрэглэх нь түүний эрх төдийгүй, зайлшгүй хүлээсэн үүрэг билээ. Өмнө бид хэлсэн үгээс нь иш татсан Луис Брэндис, Мирандагийн хэргийг шийдвэрлэхэд оролцсон шүүгч Ийрл Воррен гээд  эрх зүйн түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн шүүгч нар олон байдаг. Учир нь тэд хуулж бичдэггүй, бодож сэтгэдэг, тэдний гаргасан шийдвэр, хэлсэн үг, түгээсэн ойлголт нь хууль болон үлдсэн, тэд хуулийг бүтээлцэж чадсан байдаг.  Шүүгч байсны утга учир чухам үүнд бөлгөө.

2011-11-09-ний өдөр,  Чойбалсан хот

Зохиогч Дорнод аймгийн шүүхийн шүүгч Л.Наранбаяð

2011 оны 4-р улирлын шүүн таслах ажлын мэдээ

-Аймгийн шүүх нь 2011 оны 4-р улирлын байдлаар анхан шатны журмаар эрүүгийн 120 хэрэг, иргэний 889 хэрэг шийдвэрлсэнээс 467 хэрэг буюу 50.4 хувийг хялбаршуулсан журмаар, давж заалдах шатны шүүх эрүүгийн 45 хэрэг, иргэний 38 хэрэг, захиргааны хэргийн шүүх 14 хэргийг тус тус хянан шийдвэрлэсэн ба эрүү иргэний нийт хэрэг маргаан шийдвэрлэлтийн түвшинг өнгөрөгч оны мөн үеийнхтэй харьцуулахад 178 хэрэг буюу 14%-р, захиргааны хэргийн шүүх 7 хэрэг буюу 3%-р тус тус буурсан үзүүлэлттэй байна.

Шүүхээс ял шийтгүүлсэн 162 хүн байгаагын 12 нь насанд хүрээгүй хүүхэд 10 нь эмэгтэй хүн байна. Иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад улсын тэмдэгтийн хураамжид 13 сая 572.2 мянган төгрөгийг төсвийн орлогод оруулсан байна.

Шийдвэрлэсэн хэргүүдээс харахад эрүүгийн журмаар шийдвэрлэж буй хэргүүдийн дийлэнх хувийг тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөний аюулгүй байдал ашиглалтын журмын эсрэг гэмт хэрэг эзэлж байгаа бөгөөд энэ төрлийн гэмт хэрэг нь өнгөрөгч оны мөн үеийнхээс 13 хэргээр өссөн үзүүлэлттэй байна.

Сургалт çîõèîí áàéãóóëàãäëàà.

2011.12.09

Дорнод аймгийн шүүхийн Тамгын хэлтсийн 2011 оны ажлын төлөвлөгөөнд тусгагдсаны дагуу 12 дугаар сарын  9-ны өдөр Аймгийн шүүхийн нийт шүүгч, шүүгчийн туслахуудыг хамарсан сургалт зохион байгуулагдлаа. Энэхүү сургалтын үеэр аймгийн шүүхийн Ерөнхий шүүгч Ц.Батсүрэн “Эрүүгийн хэргийн нотлох баримтыг үнэлэхэд анхаарах зарим асуудал”, Аймгийн шүүхийн шүүгч З.Энхцэцэг  “Эрүүгийн хэргийг зүйлчлэхэд анхаарах зарим асуудал” сэдвээр нийт шүүгч нарт, Аймгийн шүүхийн шүүгч Л.Наранбаяр “Эрүү, иргэний хуулиар бодлого бодох аргачлал”, Хэрлэн сумын шүүхийн шүүгч Л.Баатар “Барьцааны гэрээ, түүний нийтлэг зохицуулалт”, “Түрээсийн гэрээ, Эд хөрөнгө түрээслэх гэрээний ялгаа” сэдвээр нийт шүүгчийн туслахуудад òóñ òóñ сургалтыг зохион áàéãóóëëàà.

Хамтарсан зөвлөгөөн зохион байгууллаа.

2011.12.07                                                                                       Хэрлэн сум

            Аймгийн шүүхээс хэргийг иргэдэд чирэгдэлгүй, түргэн шуурхай шийдвэрлэж байх зорилтын хүрээнд шүүх хуралдаан хойшлогдож буй шалтгаан, нөхцлийн талаар шүүгч, прокурор, өмгөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга нарын дунд хамтарсан зөвлөгөөнийг 2011 оны 12 дугаар сарын 7-ны өдөр зохион байгууллаа.

Уг зөвлөгөөнд Шүүхийн тамгын хэлтсийн дарга Г.Адъяасүрэн шүүх хуралдаан хойшлогдож буй шалтгааны талаар мэдээлэл хийж, цаашид шүүх, прокурор, өмгөөлөгчөөс шалтгаалж шүүх хуралдаан хойшлогдож буй байдлыг бууруулах талаар зөвлөгөөнд оролцогчидтой харилцан санал бодлоо солилцлоо.

Эцэст нь шүүхээс шүүх хуралдаан товлож байгаа талаар хэргийн оролцогчдод урьдчилан мэдэгдэж, сайтар лавласны эцэст шүүх хуралдаанаа товлож байх тал дээр санал нэгдэж зөвлөгөөнийг өндөрлөсөн юм.